Na przestrzeni lat termin “duchowość” opisywany był przez różnych autorów w licznych tekstach, przez co niejednokrotnie zmieniał i nadal zmienia swoje znaczenie. Wejman (2011) pisze, że duchowość od V wieku naszej ery i w późniejszych latach opisywana była przez pryzmat wierzeń religijnych (kierowanie się motywami nadprzyrodzonymi), filozoficznych (panowanie nad swoimi zmysłami) oraz nawet przez pryzmat ustaleń prawnych (osobą duchową miał być człowiek, który administrował dobrami Kościoła). Duchowość w perspektywie psychologicznej zaczęła pojawiać się dopiero w latach 80. XX wieku (Jarosz, 2010). W rozważaniach Heszen-Niejodek i Gruszczyńskiej (2004) na temat tego, czy istnieją bardziej wykwalifikowane niż psychologia nauki, które powinny badać znaczenie duchowości możemy zauważyć, że autorki opisują ważność dotychczasowego wkładu takich dyscyplin, jak filozofia czy teologia w tym temacie, jednak traktując wymiar duchowości jako interdyscyplinarną dziedzinę, uważają, że każda z nauk może wprowadzić swoją równo znaczącą perspektywę. Dlatego zagadnienie duchowości, choć początkowo podejmowane przez badaczy bardzo ostrożnie, zaczęło być traktowane jako jeden z ważniejszych aspektów rozwojowych życia człowieka, ze względu na swoje silne powiązania z emocjonalnością oraz fizycznością (Kim i Seidlitz, 2002), czy na jego związek z funkcjami poznawczymi człowieka (Hill i in., 2000).
Temat duchowości w kanonie psychologii możemy często odnaleźć studiując badania psychologii zdrowia. Badacze z tej dziedziny proponują różnorodne rozwiązania z użyciem praktyk duchowości, takie jak np. terapie duchowe pomagające w problemach dotyczących potrzeb chorych pacjentów (Heszen-Niejodek i Gruszczyńska, 2004). Większość badań na temat związku duchowości ze zdrowiem człowieka została zapoczątkowana w Stanach Zjednoczonych i w dużej mierze opisują swoje odkrycia za pomocą konstruktu połączenia duchowości z religijnością (R/S – religiosity/spirituality) (ibidem). Dziedziny te, choć traktowane przez przez psychologów jako oddzielne, są ze sobą ściśle powiązane, choćby ze względu na to, że obie często wskazują na odniesienie do poznania pozaempirycznego oraz do transcendencji (tu: wartości człowieka odnoszące się do sfery wykraczającej poza swoje “Ja”) (Krok, 2009). Na uwagę zasługuje pytanie zadane przez Heszen-Niejodek oraz Gruszczyńską (2004) na temat tego, “czy duchowość jest przymiotem każdego człowieka, czy tylko pewnej grupy osób spełniających wysokie kryteria” (s. 22). Jak odpowiadają autorki, duchowość traktowana jako konstrukt w sensie psychologicznym, może aktualizować się w trakcie życia lub przez jakiś czas nawet “nie dawać o sobie znać” (s.22).
Okolicznością, w której duchowość może pozostać silnie wdrożoną w życie wartością, może być poważna choroba, szczególnie zagrażająca życiu człowieka. W 2018 roku Walczak i in. przeprowadzili badania wśród 94 osób (z których 44 były dotknięte nowotworem, a 50 było osobami zdrowymi), dotyczące m.in pomiaru siły duchowości tych osób. Wyniki wskazywały na to, że u osób chorych występuje większa siła wiary oraz silniejsza postawa religijna (Walczak i in., 2018). Takie rezultaty mogły wynikać z tego, że pacjenci w obliczu nowej, niepewnej sytuacji w ich życiu, rozpoczynali dążenia do poznania swojej wewnętrznej duchowości oraz do kontaktów z “istotą wyższą”, a to rozwijało u nich silniejszą potrzebę samokontroli (tu: emocjonalnej, np. poprzez aktywności, które pomagały uśmierzać ból związany z chorobą) oraz motywację do przetrwania trudnego okresu. (ibidem). Reasumując, badania na temat religijności i duchowości (R/S) wykazują, że te aspekty życia psychicznego mają bardziej pozytywny, niż negatywny wpływ na zdrowie. George i in. (2000) opisują 3 hipotetyczne mechanizmy, które mogą tłumaczyć w jaki sposób duchowość i religijność (R/S) może być powiązana ze zdrowiem.
Pierwszym z nich są zdrowe nawyki (Health Behaviors), związane z ograniczeniami nałożonymi odgórnie przez pewne wyznania, które zabraniają zachowań zagrażających zdrowiu (np. palenie papierosów, spożywanie alkoholu czy nielegalnych substancji). Potwierdzają to badania przeprowadzone wśród aktywnie praktykujących Mormonów (Enstrom, 1989; Gardner i Lyon, 1982) oraz Adwentystów Dnia Siódmego (Phillips i in., 1980), które skupiały się na zbadaniu średniego wieku śmiertelności na nowotwory, i pojawiających się wraz z nimi innymi schorzeniami, w porównaniu z osobami zdrowymi niepraktykującymi z niedalekiego obszaru występowania tych społeczności. Udowodnione zostało, że osoby praktykujące w społecznościach nakładających takie ograniczenia, mają zdecydowanie niższy procent zachorowalności oraz umieralności z powodu niewydolności zdrowotnych.
Drugim z nich ma być wsparcie społeczne (Social Support) opisujące, w jaki sposób pewne stowarzyszenia religijne lub duchowe pomagają sobie wzajemnie i dbają o swoich członków, co ma wpływać u uczęszczających na spotkania tych grup, na wyższą niż u osób niezwiązanych z religijnością czy duchowością, satysfakcję z kontaktów społecznych, co skutkuje ich lepszym samopoczuciem. Badania wśród schorowanych starszych mieszkańców z wybranych miast w Stanach Zjednoczonych na temat tego, że kontakty społeczne wpływają na zmniejszenie ryzyka śmierci przeprowadził i udowodnił Zuckerman i in. (1984). Również Ci sami badacze w swoim opracowaniu opisali istotny związek praktyk religijnych oraz poczucia szczęścia ze zdrowiem tych samych osób, które doprowadziły do wniosków przedstawiających u nich zmniejszony procent śmiertelności, niż w przypadku osób niepraktykujących. Badanie to jest silnie powiązane z trzecim z mechanizmów założonych przez George’a i in (2000). Jest nim hipoteza koherencji (Coherence Hypothesis). Hipoteza ta zakłada, że osoby zaangażowane w organizacje duchowe, mają dzięki założeniom wyznawanego wierzenia zapewnione poczucie koherencji oraz cele w życiu, co według niektórych badaczy może skutkować nawet złagodzeniem konsekwencji odczuwania stresu w organizmie (George i in., 2000). Dodatkowo Scheidt (1996) udowadnia, że negatywne emocje są częstym czynnikiem nadmiernego uwalniania noradrenaliny oraz kortyzolu, co, występując przez dłuższy czas, może prowadzić do zwiększonego ryzyka wystąpienia schorzeń takich jak nadciśnienie krwi czy nawet zawał serca. Wybrane religijne i duchowe działania (np. nauka przebaczania, medytacja, dążenie do wiary w swoje możliwości) mogą znacznie zredukować takie pobudzenie hormonalne i pomóc odbudować fizjologiczną równowagę (Thoresen, 1999).
Badania nad związkiem poziomu duchowości a zdrowiem u ludzi wciąż trwają i przynoszą nowe oraz coraz bardziej szczegółowe wyniki. Większość z nich jednoznacznie wskazuje na istotne korelacje między rozwojem osobistym i wiarą w “istotę wyższą”, a poprawą stanu zdrowia, czy prewencję potencjalnych chorób u człowieka. Niezależnie od formy wyznawanej wiary, duchowość niesie ze sobą połączenie z wewnętrznym “Ja”, dzięki czemu osoba wierząca ma większą szansę na spełnianie swoich podstawowych potrzeb (Skrzypińska, 2008), a wtedy, dzięki braku frustracji, większe dyspozycje prozdrowotne (Uysal i in., 2020).
Sonia Więch – studentka V roku Psychologii na SWPS w Warszawie, esej napisany w ramach zajęć Esej Psychologiczny, 2023
Literatura cytowana:
Enstrom, J. E. (1989). Health practices and cancer mortality among active California Mormons. JNCI: Journal of the National Cancer Institute, 81(23), 1807-1814. https://doi.org/10.1093/jnci/81.23.1807
Gardner, J. W., Lyon, J. L. (1982). Cancer in Utah Mormon men by lay priesthood level. American Journal of Epidemiology, 116(2), 243-257. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.aje.a113409
George, L. K., Larson, D. B., Koenig, H. G., McCullough, M. S. (2000). Spirituality and health: What we know. Journal of social and clinical psychology, 19(1),102-116.
Hill, P. C., Pargament, K. I., Hood, R. W., McCullough, J. M. E., Swyers, J. P., Larson, D. B., Zinnbauer, B. J. (2000). Conceptualizing religion and spirituality: Points of commonality, points of departure. Journal for the theory of social behaviour, 30(1), 51-77. https://doi.org/10.1111/1468-5914.00119
Heszen-Niejodek, I., Gruszczyńska, E. (2004). Wymiar duchowy człowieka, jego znaczenie w psychologii zdrowia i jego pomiar. Przegląd Psychologiczny, 47(1), 15-31.
Jarosz, M. (2010). Pojęcie duchowości w psychologii. Studia z Psychologii w KUL, 16, 9-22.
Kim, Y., Seidlitz, L. (2002). Spirituality moderates the effect of stress on emotional and physical adjustment. Personality and Individual differences, 32(8), 1377-1390. https://doi.org/10.1016/S0191-8869(01)00128-3
Krok, D. (2009). Religijność a duchowość – różnice i podobieństwa z perspektywy psychologii religii. Polskie Forum Psychologiczne, 14(1), 126-141 Scheidt, S. S. (1996). A whirlwind tour of cardiology for the mental health professional. W: R. Allan, S. S.
Scheidt (red.), Heart & mind: The practice of cardiac psychology (s. 15-62). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10210-001
Skrzypińska, K. (2008). “Dokąd zmierzam?” – duchowość jako wymiar osobowości. Roczniki Psychologiczne, 11(1), 39-57.
Thoresen, C. E. (1999). Spirituality and health: Is there a relationship?. Journal of health psychology, 4(3), 291-300. https://doi.org/10.1177/13591053990040031
Uysal, A., Aykutoglu, B., Ascigil, E. (2020). Basic psychological need frustration and health: Prospective associations with sleep quality and cholesterol. Motivation and Emotion, 44(2), 209-225. https://doi.org/10.1007/s11031-019-09806-5
Walczak, T., Walczak, E., Kowalewski, W. (2018). Spirituality and quality of life of people affected by cancer. Pomeranian Journal of Life Sciences, 64(3). https://doi.org/10.21164/pomjlifesci.464
Wejman, H. (2011). Duchowość a zdrowie człowieka. Colloquia Theologica Ottoniana, 2011, 1, 7-18
Zuckerman, D. M., Kasl, S. V., Ostfeld, A. M. (1984). Psychosocial predictors of mortality among the elderly poor: The role of religion, well-being, and social contacts. American Journal of Epidemiology, 119(3), 410-423. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.aje.a113759